Trong hệ thống giáo dục đại học hiện đại, công tác khảo thí không chỉ là hoạt động kiểm tra – đánh giá kết quả học tập của sinh viên mà còn là một thành tố cốt lõi của hệ thống bảo đảm chất lượng đào tạo. Nhiều nhà giáo dục học đã khẳng định rằng chất lượng của hoạt động đánh giá có ảnh hưởng trực tiếp đến cách thức người học học tập và cách thức giảng viên tổ chức quá trình giảng dạy. Chính vì vậy, khảo thí ngày càng được nhìn nhận không chỉ như một công cụ đo lường kết quả học tập mà còn là một công cụ quản trị học thuật, góp phần định hướng chất lượng và hiệu quả của toàn bộ hệ thống giáo dục đại học.
Theo quan điểm của nhà giáo dục học người Mỹ Benjamin Bloom, quá trình đánh giá cần được thiết kế dựa trên các cấp độ nhận thức khác nhau, từ ghi nhớ, hiểu, vận dụng đến phân tích, đánh giá và sáng tạo. Thang phân loại mục tiêu giáo dục của ông – thường được gọi là thang đo Bloom – đã trở thành nền tảng lý luận quan trọng cho việc thiết kế hoạt động kiểm tra – đánh giá trong giáo dục hiện đại. Quan điểm này nhấn mạnh rằng: một hệ thống khảo thí hiệu quả không thể chỉ dừng lại ở việc kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức, mà cần hướng tới việc đánh giá toàn diện năng lực tư duy và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của người học.
Nhà giáo dục học người Mỹ Benjamin Bloom.
Thực tiễn giáo dục đại học tại Việt Nam cho thấy, những năm gần đây công tác khảo thí đã có những bước chuyển biến tích cực. Nhiều trường đại học đã thành lập các đơn vị chuyên trách về khảo thí và bảo đảm chất lượng, từng bước hoàn thiện quy trình tổ chức thi, chấm thi và quản lý kết quả học tập. Bên cạnh các hình thức thi truyền thống, nhiều cơ sở đào tạo đã áp dụng các phương thức đánh giá đa dạng như bài tập dự án, thuyết trình, nghiên cứu tình huống hay đánh giá quá trình. Những đổi mới này góp phần nâng cao tính minh bạch, khách quan và đa chiều trong việc đánh giá người học.
Tuy nhiên, nhìn từ góc độ quản trị giáo dục, công tác khảo thí ở nhiều cơ sở đào tạo vẫn còn những hạn chế nhất định. Một trong những vấn đề phổ biến là sự thiếu gắn kết giữa hoạt động đánh giá và chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo. Trong một số trường hợp, nội dung đề thi vẫn thiên về kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức thay vì đánh giá năng lực phân tích, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề. Điều này dẫn đến nghịch lý khi sinh viên có thể đạt kết quả học tập khá cao nhưng chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu năng lực của thị trường lao động.
Nhà giáo dục học nổi tiếng John Biggs đã đưa ra khái niệm “liên kết kiến tạo” (constructive alignment) để mô tả sự thống nhất giữa mục tiêu học tập, phương pháp giảng dạy và phương pháp đánh giá. Theo ông, nếu hoạt động đánh giá không phản ánh đúng mục tiêu đào tạo thì quá trình dạy và học sẽ bị lệch hướng. Sinh viên thường có xu hướng học theo cách mà họ được đánh giá. Vì vậy, khi đề thi chỉ tập trung vào việc ghi nhớ kiến thức, người học cũng sẽ thiên về học thuộc lòng thay vì phát triển năng lực tư duy và sáng tạo.
Một vấn đề đáng chú ý khác trong công tác khảo thí là việc xây dựng và quản lý ngân hàng câu hỏi. Trong nhiều trường hợp, việc biên soạn câu hỏi vẫn phụ thuộc chủ yếu vào kinh nghiệm cá nhân của giảng viên, trong khi chưa có quy trình chuẩn hóa về độ khó, độ tin cậy hay khả năng phân loại người học. Điều này có thể dẫn đến sự thiếu nhất quán giữa các đề thi khác nhau hoặc giữa các lần kiểm tra khác nhau của cùng một môn học.
Theo nhà nghiên cứu về đánh giá giáo dục Grant Wiggins, một hệ thống đánh giá chất lượng cần phải đảm bảo hai yếu tố quan trọng: tính xác thực (authenticity) và tính ý nghĩa (meaningfulness). Ông cho rằng các bài kiểm tra nên phản ánh những nhiệm vụ thực tế mà người học có thể gặp trong nghề nghiệp tương lai, thay vì chỉ yêu cầu họ tái hiện kiến thức đã học. Quan điểm này ngày càng được áp dụng rộng rãi trong giáo dục đại học thông qua các hình thức đánh giá dựa trên dự án, nghiên cứu tình huống hoặc giải quyết vấn đề thực tiễn.
Xu hướng bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, công tác khảo thí cũng đang đối mặt với những thách thức mới. Sự phát triển mạnh mẽ của các công cụ công nghệ và trí tuệ nhân tạo đã mở ra nhiều cơ hội trong việc tổ chức thi trực tuyến, quản lý ngân hàng câu hỏi và phân tích dữ liệu học tập. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra những nguy cơ về gian lận học thuật với các hình thức ngày càng tinh vi. Do đó, đòi hỏi các trường đại học phải đổi mới phương thức đánh giá theo hướng linh hoạt và sáng tạo hơn, đồng thời xây dựng các cơ chế kiểm soát phù hợp để bảo đảm tính trung thực trong học thuật.
Một số nhà giáo dục học cũng nhấn mạnh vai trò của đánh giá trong quá trình học tập, chứ không chỉ ở kết quả cuối cùng. Nhà nghiên cứu giáo dục Paul Black và Dylan Wiliam trong các nghiên cứu về “đánh giá vì sự học” (Assessment For Learning) đã chỉ ra rằng khi hoạt động đánh giá được sử dụng như một công cụ phản hồi liên tục, nó có thể cải thiện đáng kể hiệu quả học tập của sinh viên. Theo quan điểm này, khảo thí không nên chỉ diễn ra vào cuối học kỳ mà cần được tích hợp xuyên suốt trong quá trình giảng dạy để hỗ trợ sự tiến bộ của người học.
Từ góc độ quản trị đại học, những quan điểm lý luận trên cho thấy việc đổi mới công tác khảo thí không thể chỉ dừng lại ở việc cải tiến kỹ thuật ra đề thi hay tổ chức thi. Quan trọng hơn, các cơ sở giáo dục cần xây dựng một hệ thống đánh giá toàn diện, trong đó mục tiêu đào tạo, phương pháp giảng dạy và phương pháp đánh giá được thiết kế một cách đồng bộ và nhất quán.
Trước hết, các trường đại học cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực. Điều này đòi hỏi việc thiết kế các nhiệm vụ học tập và hình thức đánh giá phải gắn với bối cảnh thực tiễn nghề nghiệp, khuyến khích sinh viên vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tế. Khi đó, khảo thí không chỉ là công cụ đo lường kết quả học tập mà còn trở thành động lực thúc đẩy quá trình phát triển năng lực của người học.
Các hệ thống có sự liên kết trong thời đại chuyển đổi số hiện nay.
Bên cạnh đó, việc xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa cần được đầu tư bài bản. Các trường đại học nên tổ chức các chương trình bồi dưỡng cho giảng viên về đo lường và đánh giá giáo dục, bao gồm kỹ năng thiết kế câu hỏi, phân tích kết quả khảo thí và sử dụng dữ liệu đánh giá trong cải tiến giảng dạy. Một ngân hàng câu hỏi được chuẩn hóa tốt sẽ giúp đảm bảo tính khách quan, minh bạch và ổn định của hệ thống đánh giá.
Chuyển đổi số trong công tác khảo thí cũng là xu hướng không thể đảo ngược. Việc ứng dụng các hệ thống thi trực tuyến, phần mềm quản lý ngân hàng câu hỏi, công nghệ chấm thi tự động và phân tích dữ liệu lớn có thể giúp nâng cao hiệu quả quản trị khảo thí, đồng thời cung cấp những thông tin quan trọng để cải tiến chương trình đào tạo. Khi dữ liệu khảo thí được khai thác một cách khoa học, nhà trường có thể nhận diện rõ hơn những điểm mạnh và hạn chế trong quá trình đào tạo để đưa ra các quyết định quản lý phù hợp.
Cuối cùng, một hệ thống khảo thí hiệu quả không thể tách rời việc xây dựng văn hóa trung thực học thuật trong môi trường đại học. Bên cạnh các quy định và công nghệ giám sát, việc giáo dục ý thức trách nhiệm và đạo đức học thuật cho sinh viên cần được chú trọng. Khi người học hiểu rằng đánh giá không chỉ là việc đạt điểm số mà còn là cơ hội để phản ánh năng lực thực sự của bản thân, công tác khảo thí mới thực sự phát huy giá trị giáo dục của mình.
Có thể khẳng định rằng, trong bối cảnh giáo dục đại học đang hướng tới chất lượng, minh bạch và hội nhập quốc tế, công tác khảo thí đã trở thành một yếu tố quan trọng của quản trị đại học hiện đại. Việc tiếp tục đổi mới hoạt động khảo thí theo hướng khoa học, minh bạch và gắn với phát triển năng lực người học không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo mà còn khẳng định uy tín học thuật và trách nhiệm xã hội của mỗi cơ sở giáo dục đại học./.
Thực hiện: Phòng Bảo đảm chất lượng & Khảo thí
Ảnh minh họa: Phi Phụng
